متن کامل
بررسی تأثیر کاربرد ورمیکمپوست و تلقیح قارچ میکوریزي بر روي شاخصهاي رشدي و عملکردي گندم
در شرایط تنش خشکی


االله بخش صفري ،1محمد میرزایی حیدري *2
-1دانشجوي سابق کارشناسی ارشد زراعت، گروه زراعت و اصلاح نباتات، دانشکده کشاورزي، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد ایلام
-2استادیار گروه زراعت و اصلاح نباتات، دانشکده کشاورزي، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد ایلام

mirzaeiheydari@yahoo.com :نویسنده مسئول

 

چکیده


تحقیق حاضر بهمنظور بررسی و مقایسه تأثیر کودهاي زیستی ورمیکمپوست و کود میکوریزي بر رشد و عملکرد و
همچنین شاخصهاي بیوشیمیایی گندم در شرایط گلخانهاي انجام شد. فاکتورهاي مورد بررسی در این تحقیق
عبارتند از سه سطح آبیاري، مصرف ورمی کمپوست )صفر، سه و شش درصد( و مصرف و عدم مصرف قارچ
میکوریزي بود. نتایج این تحقیق تاثیر مثبت و معنی دار ورمی کمپوست و تلقیح میکوریزي در افزایش شاخص هاي
رشدي گیاه گندم در شرایط تنش خشکی را نشان داد. همچنین، بر اساس نتایج بیشترین مقدار عملکرد دانه نیز به
مقدار 4/22تن در هکتار در تیمار سطح صفر تنش خشکی و مصرف قارچ میکوریزي و شش درصد ورمیکمپوست
به دست آمد و کمترین مقدار نیز به مقدار 2/89تن در هکتار در تیمار عدم مصرف قارچ میکوریزي و
ورمیکمپوست و سطح تنش خشکی شدید به دست آمد. در این تحقیق نتایج نشان داد که ورمی کمپوست و
همچنین تلقیح میکوریزي باعث افزایش میزان پرولین در گیاه و درنتیجه افزایش مقاومت به گیاه در شرایط خشکی
گردید که نتیجه آن در عملکرد گیاه و اجزاي عملکردي گیاه مشهود بود. کودهاي آلی به دلیل اثرات بلندمدتی که بر
بهبود ویژگیهاي خاك، تأمین عناصر غذایی کممصرف و پرمصرف و حفظ ویژگیهاي بیولوژي خاك دارند
میتواند از لحاظ اقتصادي قابل توجیه باشد و هزینه تهیه و استفاده از این کودها را جبران و بنابراین استفاده متوالی
و بهینه از زمینهاي کشاورزي را ممکن سازد.

کلمات کلیدي: میکوریزا، تنش خشکی، تنظیم رشد گیاه، عناصر غذایی، کشاورزي پایدار

 

 
مقدمه


گندم با نام علمی ). (.Triticum aestivum Lیکی از مهمترین غلات جهان است و از لحاظ مصرف در بسیاري از
مناطق دنیا بعد از برنج رتبه دوم را به خود اختصاص داده است )طاهري و همکاران، .(1393در دنیاي کنونی، گندم
نقش حیاتی در الگوي مصرف و در پی آن در الگوي تولیدات کشاورزي جهان دارد. این محصول بهعنوان
ضروريترین و مهمترین محصول کشاورزي در جهان، ارزش راهبردي ویژهاي داشته و بهعنوان ابزاري سیاسی در
روابط بینالمللی بکار رفته است. گندم که در حدود 16درصد از زمینهاي زراعی دنیا را به خود اختصاص داده
است و پس از انرژي و مواد خام و معدنی، بیشترین حجم مبادلات جهانی را نیز به خود اختصاص داده است، در
کشور ما بهعنوان یک کالاي استراتژیک مطرح هست و بااینکه جمعیت ایران در حدود 1درصد جمعیت جهان است
ولی در حدود 2/5درصد گندم جهان را مصرف میکند )بی نام، .(1393در پایان سال ،2014موجودي ذخایر گندم
جهان 17میلیون تن افزایشیافته و با افزایش 4میلیون تنی به رکورد 150میلیون تن رسید )بی نام، .(2014میزان
سطح زیر کشت گندم در کشور در سال زراعی 92-93براي کشت آبی 2/26میلیون هکتار، کشت دیم 3/8میلیون
هکتار و درمجموع برابر 6/06میلیون هکتار میباشد و این در حالی است مقدار تولید گندم در این سطح زیر کشت
آبی و دیم درمجموع 10/578میلیون تن بوده است و عملکرد نیز براي کشت آبی و دیم به ترتیب 3131و 919
کیلوگرم در هکتار بود )بی نام، .(1393
امروزه بکارگیري روشهاي زیستی بهعنوان طبیعیترین و مطلوبترین راه حل براي زنده و فعال نگه داشتن سیستم
حیاتی خاك در اراضی کشاورزي مطرح میباشد )درزي و همکاران، .(1387استفاده از اصلاحکنندههاي آلی مانند
کمپوستها، ابزار مؤثري براي بهبود خاکدانه سازي، ساختمان خاك، افزایش جمعیت و تنوع میکروبی، افزایش
ظرفیت نگهداري آب خاك و افزایش ظرفیت تبادل کاتیونی در خاك میباشد )آزرمی و همکاران، .(2008
قارچهاي میکوریزي بهعنوان یکی از مهمترین ریزجانداران خاك با برقراري همزیستی با گستره وسیعی از گیاهان
به سه شکل اکتومیکوریزا، آندومیکوریزا و اکتندومیکوریزا سبب بهبود جذب آب و عناصر غذایی توسط گیاهان

 

میزبان خود میشوند )اسمیت و رید ، .(1997امروزه مشخص شده است که قارچهاي میکوریزایی بهصورت مستقیم
همانند بهبود تغذیه گیاهان از طریق جذب عناصر غذایی و همچنین افزایش جذب آب توسط گیاه و غیرمستقیم
همانند کاهش تنشهاي زیستی )بیماريهاي گیاهی( و غیرزیستی )شوري، خشکی، فلزات سنگین و غیره،( سبب
افزایش رشد گیاه میزبان میشوند )فنگ و همکاران، .(2002
آزمایشــات انجــام شــده در خاکهایی با غلظت اندك فسفر نشان میدهد کلونیزاسـیون میکوریزي افزایش عملکرد
گندم را به دنبال داشته اسـت )روئیز لوزانو و آزکون ، .(2000همزیستی گیاه بـا میکوریزي بـا افزایش سطح جذب
ریشه، جذب آب و عناصر غـذایی بهویژه فسفر توسط هیفها و انتقال آن بـه ریشـه گیـاه سـبب بهبـود وضعیت
غذایی و کاهش اثرات منفی تنش شـوري بـر رشـد و عملکـرد گیـاه میشود )عبدلفتاح و اسرار، 2012؛ القراوي و
همکاران، .(2014گندم میکوریزایی رشـد بهتـري در مقایسه با گندم غیرمیکـوریزایی در شـرایط تـنش خشکی دارد
)ابراهیم و همکاران، (2011چرا که تلقیح بـا قـارچ میکوریزي بـا جلوگیري از جذب و انتقال سدیم به اندام هوایی
اثرات خشکی و شـوري بر گندم را کاهش داده و بـا افـزایش جـذب فسـفر در کـاهش جذب سـدیم مـ ؤثر عمـل
کـرده )عبدلفتاح و اسرار ، (2012و با تجمع عناصر غذایی و نمکهاي محلول به تنظیم اسمزي و خنثی کردن
خسارت اکسیداتیو ناشی از تنش شـوري در ژنوتیـپ هـاي گنـدم کمـک میکند )العمري و همکاران، .(2013البته
گونههاي مختلف قارچ ظرفیت متفاوتی در ایجـاد کلونیزاسیون ریشه دارند و همچنین تأثیر متفاوتی بر رشد گیـاه
می گذارند )حبیبی و همکاران، .(1393
رشتبري و علیخانی ) (1391با بررسی تأثیر و کارایی کمپوست زباله شهري و ورمیکمپوست بر روي ویژگی هاي
مورفو- فیزیولوژیکی و عملکرد کلزا در شرایط تنش خشکی نشان دادند نتایج آنها نشان داد که تنش ملایم و شدید
باعث کاهش رشد، درصد نیتروژن اندام هوایی، شاخص کلروفیل، محتوي نسبی آب و عملکرد دانه کلزا نسبت به
آبیاري نرمال گشت. سینا و همکاران ) (2010نیز رشد خوب ذرت و گندم در شرایط گلخانهاي، در نتیجه مصرف
ورمیکمپوست در مقایسه با کمپوست هاي متعارف و کودهاي شیمیایی را گزارش دادند. بر اساس تحقیقات انجام

 

گرفته توسط این محققین، در کمپوستی که توسط کرمهاي خاکی تولید میشود، فراوانی باکتري هاي تثبیت کننده
نیتروژن و فعالیت اکتینومیست ها افزایش محسوسی نشان میدهد. ورمیکمپوست، کود زیستی غنی شده با
ریزجانداران مفید بوده و داراي مقادیر بالاي عناصر غذایی مورد نیاز گیاه میباشد.
تنش خشکی برخلاف سایر تنش ها بهصورت ناگهانی رخ نمیدهد و شدت آن به آرامی افزایش مییابد. بنابراین
بعد زمان از نظر بقاي گیاهان در شرایط تنش خشکی نقش مهمی بازي میکند. خشکی، تنشی چند بعدي است که
بر سطوح گوناگون سازماندهی گیاه اثر می گذارد. اثر تنش خشکی و نیز واکنش گیاه به آن در سطح کل گیاه بسیار
پیچیده است. زیرا ترکیبی از اثرات تنش و پاسخ آن را در تمام سطوح اساسی سازمان گیاه در طول زمان و مکان
منعکس میکند. تحقیقات والتون و همکاران ) (2004کمبود رطوبت خاك بعد از شروع گلدهی را عامل کاهش
پنجاه درصدي عملکرد عنوان کردند و علت اصلی این وضعیت را کاهش شدید تعداد غلاف در بوته
ٔ◌ کلزا دانستند.
تسفاماریام ) (2004درآزمایش بررسی اثرات تنش خشکی بر شاخصهاي رشد در گیاه کلزا مشاهده کرد با اعمال
تنش در مرحله گلدهی، شاخص سطح برگ به پایین ترین سطح رسید و تا اواسط پر شدن دانه، در همین سطح باقی
ماند.
با توجه به اهمیت تولید پایدار گندم بهعنوان یکی از مهمترین منابع غذاي بشر، و لزوم توجه به جایگزین کردن
منابع کودهاي بیولوژیکی بهجاي کودهاي شیمیایی، این مطالعه بهمنظور بررسی و مقایسه اثر استفاده از مقادیر
مختلف کود زیستی ورمیکمپوست و قارچ میکوریزي بر عملکرد و اجزاء عملکرد گندم در شرایط تنش خشکی
انجام شد.

 

مواد و روشها


این بررسی در سال 1395در گلخانه تحقیقاتی دانشکده کشاورزي دانشگاه ایلام به صورت فاکتوریل در قالب طرح
بلوك هاي کامل تصادفی در چهار تکرار انجام شد. فاکتورهاي آزمایش در این بررسی عبارت از سه سطح آبیاري
) (
Iشامل :I1شاهد )آبیاري در 75درصد رطوبت ظرفیت مزرعه ))) :I2 ،FCتنش متوسط )آبیاري در 55درصد

 

 

رطوبت ) :3[ ،FCتنش شدید )آبیاري در 35درصد رطوبت (FC؛ که بر اساس رطوبت وزنی گلدآنها محاسبه و
اعمال گردید و سه سطح کود زیستی ورمیکمپوست) (
vشامل عدم مصرف کود زیستی ) (V1بهعنوان شاهد،
مصرف سه درصد ) (
V2و شش درصد ) (V3ورمیکمپوست و دو سطح قارچ میکوریزي ) (Mبهصورت عدم
تلقیح ) (
I0بهعنوان شاهد و تلقیح قارچ میکوریزي ) (I1بود.
نحوه اعمال تیمار آبیاري بدین گونه بود که در طول دوره رشد هر روز رطوبت هر گلدان بهصورت وزنی کنترل و
درصد رطوبت هاي مورد نظر براي هر سطح آبیاري اعمال گردید. همچنین نحوه اعمال تیمارهاي کود زیستی بدین
ترتیب بود که ورمیکمپوست به میزان سه و شش درصد وزنی در گلدآنهاي 4کیلوگرمی به خاك گلدان اضافه و به
خوبی با آن مخلوط گردید. جهت اعمال تیمار قارچ میکوریزي آربوسکولار، پس از آبیاري گلدآنها تا سطح رطوبتی
متناظر هر تنش، مقدار 60گرم زادمایه در 5سانتی متري سطح خاك پخش گردید.
پس از آماده سازي گلدان ها در محیط گلخانه قرار گرفتند. کاشت به صورت پنج بوته در گلدان هاي پلاستیکی
پنج کیلوگرمی با دست صورت گرفت که بعد از استقرار کامل بوته ها، به سه بوته در هرگلدان تنک گردید.در این
تحقیق از رقم گندم پیشتاز استفاده گردید. دماي حداقل و حداکثر گلخانه به ترتیب 28و 20درجه سانتیگراد و
رطوبت نسبی حدود 55تا 60درصد بود، همچنین بوته هاي گندم روزانه در معرض 14ساعت روشنایی )ترکیبی از
لامپ فلورسنت و تنگستن( قرار داشتند )پیرانوشه و همکاران، .(1389جهت اعمال تیمار قارچ میکوریزي
آربوسکولار، مقدار 60گرم زادمایه در اطراف ریشههاي نهال پخش گردید. دوره رشد گیاهان پنج ماه به طول
انجامید. در نهایت ارتفاع گیاه، و خصوصیات عملکردي و اجزاي عملکردي اندازه گیري و تعیین شد. جهت اندازه
گیري پرولین از روش باتس و همکاران ) (1973و کربوهیدرات از روش شلگل ) (1956استفاده شد. داده ها با نرم
افزار
SASتجزیه شدند و مقایسه میانگینها نیز با روش آزمون چند دامنهاي دانکن و در سطح احتمال 5درصد
توسط نرم افزار
MSTAT-Cمحاسبه گردیدند.
نتایج و بحث

 
ارتفاع گیاه


نتایج تجزیه واریانس بررسی تأثیر کودهاي زیستی میکوریزي و ورمیکمپوست بر روي ارتفاع گیاه گندم در
شرایط تنش خشکی نشان داد که کودهاي میکوریزي و ورمیکمپوست و همچنین سطوح مختلف تنش خشکی
بهصورت معنیداري ارتفاع گیاه را تحت تأثیر قراردادند )جدول .(1بر اساس نتایج مقایسه میانگین اثرات ساده ارائه
شده در جدول ،2-4تیمارهاي مصرف قارچ میکوریزي، سطح شش رصد ورمیکمپوست و سطح تنش صفر منجر
به بالاترین مقدار ارتفاع گیاه گندم گردید و این افزایش ارتفاع نسبت به شاهد معنیدار بود. تنش خشکی شدید
منجر به کاهش معنیدار ارتفاع گیاه نسبت به شاهد گردید و که مقدار این کاهش برابر 15درصد بود )جدول .(2بر
اساس نتایج مقایسه میانگین تنها اثر متقابل قارچ میکوریزي و تنش خشکی و همچنین قارچ میکوریزي و
ورمیکمپوست بر روي ارتفاع گیاه معنیدار بود )جدول .(2بر اساس نتایج ارائهشده در جدول ،2بالاترین مقدار
ارتفاع گیاه در تیمار مصرف قارچ میکوریزي و سطح صفر تنش خشکی به دست آمد )جد.ل .(2همچنین تیمار
مصرف قارچ میکوریزي و سطح شش درصد ورمیکمپوست منجر به بالاترین مقدار ارتفاع گیاه گردید که اختلاف
معنیداري با سایر تیمارها داشت. این تیمار نسبت به روش تغذیه شیمیائی و سیستم تغذیه آلی به ترتیب 16و 50
درصد افزایش در عملکرد دانه ایجاد کرد )جدول .(2معصومی زواریان و همکاران ) (1394بررسی اثرات قارچ
میکوریزي بر روي خصوصیات کمی و کیفی گیاه دارویی انیسون تحت تنش شوري نشان دادند که تلقیح میکوریزي
باعث افزایش شاخصهاي رشدي و عملکردي گیاه شد. تحقیقات متعددي نشان داده که کودهاي بیولوژیک سبب
افزایش رشد و عملکرد گیاهان مختلف شده است. سانچز و همکاران ) (2005در تحقیقی گزارش کردهاند مصرف
کودهاي بیولوژیک سبب افزایش عملکرد گل بابونه میشود که نتایج این تحقیق با آن تطابق دارد. به نظر میرسد که
افزایش رشد گیاه در شرایط تنش خشکی به دلیل بهبود حاصله در خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاك درنتیجه
کاربرد کودهاي زیستی کمپوست و ورمیکمپوست باشد )رهبریان و همکاران، .(2010کارایی کمپوست و
ورمیکمپوست در افزایش مقاومت گیاه به تنش خشکی عموماً به اثرات سودمند کاربرد آنها در خاك و گیاه نسبت

 

داده میشود، زیرا اجزاي تشکیلدهنده کمپوست و ورمیکمپوست نقش مهمی در تحریک فرآیندهاي متابولیک،
افزایش رشد و افزایش تولید و تجمع متابولیت
¬ها در بافتهاي گیاهی در شرایط تنشهاي محیطی را دارند )تارتورا
.(2010 ،

 

جدول -1تجزیه واریانس تأثیر کودهاي زیستی میکوریزي و ورمیکمپوست بر روي صفات رشدي و عملکردي گندم در شرایط
تنش خشکی


میانگین مربعات
DFارتفاع گیاه
تعداد دانه در
سنبله
تعداد سنبله
در واحد
سطح
عملکرد دانه
وزن
-1000
دانه
پرولین
کربوهیدراته
ا
20/2
** 157/2** 81/81** 0/44** 7564/5** 62/34** 166/9** 1 (M) میکوریزي
25/30
** 90/9** 533/6** 5/30** 44894/8** 230/04** 972/9** 2 (S) خشکی
0/77
** 11/0** 2/03** 0/19** 408/5** 0/93* 69/3** 2 M×S
ورمیکمپوست
(
V)
5/13
** 15/7** 3/37** 1/31** 6113/6** 96/00** 142/1** 2
0/17
** 0/91* 223/4** 0/01** 291/3** 0/38** 27/5** 2 M×V
0/22** 1/01** 12/3** 0/28** 172/1** 0/79** 6/4ns 4 S×V
0/18** 0/51** 3/08** 1/10** 151/2** 0/47** 1/5ns 4 M×S×V
0/03 0/20 0/62 0/04 27/6 0/23 3/1 48 خطا
1/76 4/1 6/57 8/9 7/6 10/1 2/37 - ضریب تغییرات

* ،nsو ** به ترتیب غیر معنیدار، معنیدار در سطح احتمال 5درصد و 1درصد میباشد.
جدول -2نتایج مقایسه میانگین تأثیر متقابل قارچ میکوریزي و تنش خشکی و اثر متقابل تلقیح میکوریزي و ورمی کمپوست بر
روي ارتفاع گیاه گندم

اثر متقابل تلقیح میکوریزي و تنش خشکی اثر متقابل تلقیح میکوریزي و ورمی کمپوست
M0V0 M0V1 M0V2 M1V0 M1V1 M1V2 M0S0 M0S1 M0S2 M1S0 M1S1 M1S2
ارتفاع گیاه
(
cm)
69
e 70e 71/8d 76/5c 79/8b 83/4a 75/7b 73/3b 62b 86a 79/2b 75/5b
حروف مشترك نشاندهنده عدم اختلاف معنیدار است.

 

 

 

جدول -3نتایج مقایسه میانگین اثر ساده سطوح مختلف قارچ میکوریزي، تنش خشکی و ورمیکمپوست بر روي صفات رشدي و
عملکردي گندم
ارتفاع گیاه
(
cm)
تعداد سنبله
در متر مربع
عملکرد دانه
)تن در
هکتار(
-1000 وزن
دانه
)گرم(
پرولین
)میکرومول
بر گرم
وزنتر(
کربوهیدراتها
)میکرومول گلوکز
بر گرم وزنتر(
میکوریزي )(
M
8/93b 9/54b 29/67b 3/30b 279/7b 70/33b (M0) عدم مصرف میکوریزي
9/99
a 12/50a 31/81a 3/46a 300/2a 70/94a (M1) مصرف میکوریزي
تنش خشکی )(
S
8/42c 9/24c 35/70a 3/75a 333/4a 80/87a (S0 ،% ظرفیت زراعی )شاهد75
9/49
b 10/73b 30/21b 3/25b 289/7b 76/25b (S1 ،% ظرفیت زراعی )تنش متوسط55
10/47
a 13/10a 26/31c 3/12c 246/9c 68/28c (S2 ،% ظرفیت زراعی )تنش شدید35
ورمیکمپوست )(
V
9/0c 10/27b 30/52b 3/22c 274/5b 72/81c (V0) عدم مصرف ورمیکمپوست
9/45
b 10/91b 30/71b 3/37b 289/04b 74/93b (V1) سه درصد ورمیکمپوست
9/92
a 11/88a 31/99a 3/55a 306/4a 77/67a (V2) شش درصد ورمیکمپوست
حروف مشترك در هر ستون نشان دهنده عدم اختلاف معنی دار است.
تعداد دانه در سنبله، تعداد سنبله در واحد سطح
نتایج تجزیه واریانس جدول 1نشان داد تمامی تیمارهاي آزمایشی مورد بررسی تعداد دانه در سنبله گیاه
گندم را به صورت معنی داري تحت تاثیر قرار دادند ) ،
P<0.05جدول .(1نتایج مقایسه میانگین اثرات ساده تأثیر
قارچ میکوریزي، تنش خشکی و ورمیکمپوست در جدول 2ارائه شده است. براساس نتایج تجزیه واریانس، تمامی
تیمارهاي آزمایشی مورد بررسی تعداد دانه در سنبله گیاه گندم را به صورت معنی داري تحت تاثیر قرار دادند
)جدول .(1نتایج مقایسه میانگین تاثیر قارچ میکوریزي، سطوح مختلف تنش خشکی و ورمی کمپوست بر روي
تعداد دانه در سنبله در جدول 3ارائه شده. براساس نتایج به دست آمده بیشترین مقدار تعداد دانه در سنبله در
تیمارهاي مصرف قارچ میکوریزي، سطح شاهد تنش خشکی و مصرف شش درصد ورمی کمپوست به ترتیب برابر
28/3 ،26/56و 27/6به دست آمد که اختلاف معنی داري با سایر تیمارها داشتند. مقایسه میانگین تاثیر متقابل تنش

 

 

خشکی و قارچ میکوریزي نیز نشان داد که بالاترین مقدار در تیمار مصرف قارچ میکوریزي و تنش خشکی صفر
مشاهده شد . کمترین تعداد نیز در تیمار تنش خشکی شدید و عدم مصرف قارچ میکوریزي به مقدار 21/25به
دست آمد )جدول .(3همچنین بررسی تاثیر متقابل تیمار تنش خشکی و مصرف ورمی کمپوست نیز نشان داد که
مصرف شش درصد ورمی کمپوست توانست در سطح تنش خشکی صفر داراي بالاترین تعداد دانه در سنبله باشد
که اختلاف معنی داري با سایر تیمارها داشت. براساس نتایج به دست آمده، مصرف ورمی کمپوست در شرایط تنش
خشکی نیز توانست تعداد دانه در سنبله و از این رو عملکرد دانه را ارتقا بخشد )شکل .(1در خصوص صفت تعداد
سنبله در مترمربع گندم نیز بررسی نتایج تجزیه واریانش نشان داد که تمامی عامل هاي مورد بررسی و برهمکنش
بین آنها به صورت معنی داري تعداد سنبله در واحد سطح را تحت تاثیر قرار داد )جدول .(
P<0.01 ،1براساس
نتایج مقایسه میانگین ارائه شده در جدول 3بیشترین تعداد سنبله در واحد سطح در تیمار مصرف قارچ میکوریزي و
کمترین مقدار در تیمار عدم مصرف قارچ مشاهده شد. تنش خشکی شدید باعث کاهش معنی دار و 26درصدي
تعداد سنبله در واحد سطح گردید و مصرف ورمی کمپوست به میزان شش درصد نیز منجر به افزایش تعداد سنبله
در واحد سطح نسبت به تیمارهاي عدم مصرف و مصرف سه درصد ورمی کمپوست گردید )جدول .(3مصرف
ورمی کمپوست و تنش خکی شدید نیز تاثیر معنی داري روي تعداد دانه در سنبله داشتند و بیشترین تعداد در تیمار
مصرف شش درصد ورمی کمپوست و تنش خشکی شاهد به میزان 347به دست آمد. شکل 2نتایج مقایسه میانگین
تاثیر متقابل سه عامل مورد بررسی را نشان می دهد. براساس نتایج ارائه شده، بالاترین تعداد سنبله در واحد سطح
در تیمار مصرف سه درصد ورمی کمپوست، قارچ میکوریزي و تنش خشکی شاهد مشاهده می گردد که اختلاف
معنی دار با برخی از تیمارهاي مورد بررسی ندارد )شکل .(2مطالعات متعددي نشان داده که کودهاي بیولوژیک
علاوه برافزایش جذب عناصر غذایی در گیاه، با بیوسنتز هورمونهاي گیاهی، کنترل پاتوژن هاي گیاهی و همچنین
برخی مکانیسمهاي دیگر سبب بهبود رشد و عملکرد گیاه شدهاند )خالد و همکاران، 2004؛ مهانا و همکاران،
.(2002همچنین در مطالعه دیگري مشخص شده است که این باکتريهاي ریزوسفري از طریق تثبیت نیتروژن

 

 

اتمسفر، افزایش قابلیت دسترسی عناصر غذایی در ناحیه ریزوسفر، افزایش سطح تماس ریشه، تولید تنظیمکنندههاي
رشد و بهبود همزیستی مفید با گیاه میزبان در مراحل مختلف رشد سبب افزایش رشد و عملکرد میشوند )کالرا،
.(2003

 

de
c
b
f
d c
h g
f
c
b
e
c
b
g
f e

 

a5 0
10
15
20
25
30
35

تعداد دانه در سنبله
تیمارها

شکل -1نتایج مقایسه میانگین تأثیر متقابل تنش خشکی و سطوح مختلف ورمیکمپوست و قارچ میکوریزي بر
روي تعداد دانه در سنبله گیاه گندم )حروف مشترك نشاندهنده عدم اختلاف معنیدار است(
شکل -2نتایج مقایسه میانگین تأثیر متقابل تنش خشکی و سطوح مختلف ورمیکمپوست و قارچ میکوریزي بر
روي تعداد سنبله در واحد سطح گیاه گندم )حروف مشترك نشاندهنده عدم اختلاف معنیدار است(

 

 

 

عملکرد دانه و وزن هزار دانهعملکرد دانه و وزن 1000دانه نیز بهصورت معنیداري تحت تأثیر تیمارهاي استفادهشده و اثر متقابل آنها
قرار گرفت ) ،
P<0.01جدول .(1بیشترین مقدار عملکرد دانه و وزن -1000دانه در تیمارهاي مصرف قارچ
میکوریزي، سطح صفر تنش خشکی و مصرف شش درصد ورمیکمپوست به دست آمد )جدول .(3نتایج مقایسه
میانگین تأثیر متقابل قارچ میکوریزي و تنش خشکی و همچنین قارچ میکوریزي و ورمیکمپوست در شکل 5ارائه
شده است. بر اساس نتایج بهدستآمده سطح صفر تنش خشکی و مصرف قارچ میکوریزي و همچنین مصرف قارچ
میکوریزي و سطح شش درصد ورمیکمپوست منجر به بالاترین مقدار عملکرد دانه گردیدند. همچنین بالاترین
مقدار عملکرد دانه به میزان 4/04تن در هکتار در تیمار سطح صفر تنش خشکی و مصرف شش درصد
ورمیکمپوست به دست آمد و کمترین میزان عملکرد دانه هم در تیمار سطح تنش خشکی شدید و عدم مصرف
ورمیکمپوست به میزان 3تن در هکتار به دست آمد )شکل .(3بیشترین مقدار عملکرد دانه نیز به مقدار 4/22تن
در هکتار در تیمار سطح صفر تنش خشکی و مصرف قارچ میکوریزي و شش درصد ورمیکمپوست به دست آمد و
کمترین مقدار نیز به مقدار 0/89تن در هکتار در تیمار عدم مصرف قارچ میکوریزي و ورمیکمپوست و سطح تنش
خشکی شدید به دست آمد )شکل .(4شکل 5نیز نتایج مقایسه میانگین تأثیر سطوح مختلف ورمیکمپوست و قارچ
میکوریزي و سطوح مختلف تنش خشکی را نشان میدهد. بر اساس نتایج ارائه شده بیشترین مقدار وزن -1000دانه
گندم در تیمار سطح صفر تنش خشکی و مصرف قارچ میکوریزي و شش درصد ورمیکمپوست به مقدار 37گرم به
دست آمد )شکل .(5به نظر میرسد کودهاي آلی باقابلیت افزایش دسترسی به عناصر غذایی بهخصوص نیتروژن
باعث افزایش رشد رویشی گیاه شده و درنتیجه با افزایش شاخص سطح برگ گیاه و تراکم بیشترکانوپی، موجب
افزایش کارآیی محصول در استفاده از انرژي نورانی و سنتز بیشتر مواد فتوسنتزي میشوند. قوش و موحیدین
) (2000گزارش کردند کاربرد کودهاي زیستشناختی بهطور معنیداري وزن هزار دانه و عملکرد دانه کنجد را
افزایش داد. تهامی و همکاران ) (1393تأثیر مثبت کاربرد کودهاي آلی و بیولوژیکی را بر صفات مورفولوژیکی،

 

 

عملکرد و اجزاي عملکرد بذر گیاه دارویی ریحان ) (.Ocimum basilicum Lگزارش نمودند. نتایج آزمایش حاکی
از برتري نسبی کودهاي آلی و بیولوژیکی در افزایش صفات مورفولوژیکی و افزایش عملکرد و اجزا ء عملکرد
ریحان نسبت به کودهاي شیمیایی میباشد که این میتواند براي تولید پایدار این محصول کیفی در نظامهاي کشت
اکولوژیک مناسب باشد. تأمین عناصر غذایی و بهبود شرایط رشد، افزایش رشد تمام بخشهاي گیاه را به همراه
داشته است. حمزهئی و سلیمی ) (1393نیز تأثیر مثبت تلقیح میکوریزي بر افزایش شاخصهاي رشدي و عملکردي
گیاهان دارویی ماریتیغال گزارش نمودند. الکرکی و همکاران ) (2004در آزمایشی بر روي گندم در شرایط تنش
خشکی بیان کردند که تلقیح میکوریزي سبب افزایش معنیدار عملکرد دانه شد و این افزایش را به بالاتر بودن
زیستتوده گیاه در شرایط تلقیح با میکوریزي نسبت دادند. مردوخی و همکاران ) (2008بیان کردند که تلقیح گندم
با قارچ میکوریزي سبب افزایش معنیدار عملکرد دانه گندم شد.

شکل -3نتایج مقایسه میانگین تأثیر متقابل تنش خشکی و قارچ میکوریزي و سطوح مختلف ورمیکمپوست و قارچ
میکوریزي بر روي عملکرد دانه گیاه گندم )حروف مشترك نشاندهنده عدم اختلاف معنیدار است(

 

 

شکل -4نتایج مقایسه میانگین تأثیر متقابل تنش خشکی و سطوح مختلف ورمیکمپوست و قارچ میکوریزي بر روي
عملکرد دانه گیاه گندم )حروف مشترك نشاندهنده عدم اختلاف معنیدار است(
شکل -5نتایج مقایسه میانگین تأثیر متقابل تنش خشکی و سطوح مختلف ورمیکمپوست و قارچ میکوریزي بر روي
وزن -1000دانه گیاه گندم )حروف مشترك نشاندهنده عدم اختلاف معنیدار است(
پرولین و کربوهیدرات ها
بر اساس نتایج تجزیه واریانس ارائه شده در جدول ،1تیمارهاي اعمالشده بهصورت معنیداري مقدار پرولین و
کربوهیدراتهاي گندم را تحت تأثیر قرار دادند )جدول .(
P<0.01 ،1براین اساس بیشترین مقدار پرولین و

 

 

کربوهیدراتها در تیمار مصرف قارچ میکوریزي به دست آمد که با تیمار عدم مصرف میکوریزي اختلاف
معنیداري داشت. همچنین بیشترین مقدار پرولین در تیمار تنش خشکی شدید مشاهده شده که اختلاف 29/5
درصدي با تیمار شاهد داشت. درحالیکه بیشترین مقدار کربوهیدراتها در تیمار سطح تنش خشکی شدید مشاهده
شده که با تیمار تنش خشکی شاهد اختلاف 19/6درصدي داشت. مصرف شش درصد ورمیکمپوست منجر به
افزایش 13/5و 9/5درصدي پرولین و کربوهیدرات نسبت به تیمار عدم مصرف ورمیکمپوست گردید )جدول .(3
بر اساس نتایج تجزیه واریانس، اثر متقابل قارچ میکوریزي و تنش خشکی و همچنین تنش خشکی و ورمیکمپوست
بر روي مقدار پرولین و کربوهیدراتها معنیدار بود که نتایج مقایسه میانگین آنها در شکلهاي 6و 7ارائه شده
است. بیشترین مقدار پرولین در گیاه در تیمار مصرف قارچ میکوریزي و تنش خشکی شدید به مقدار 15/27
میکرومول بر گرم وزنتر به دست آمد و کمترین مقدار نیز مربوط به تیمار تنش خشکی شاهد و عدم مصرف قارچ
میکوریزي به میزان 8/4میکرومول بر گرم وزنتر مشاهده شد )شکل .(6درحالیکه بیشترین مقدار کربوهیدرات در
تیمار تنش خشکی شدید و قارچ میکوریزي به میزان 10/4میکرومول گلوکز بر گرم وزنتر و کمترین مقدار نیز در
تیمار سطح شاهد تنش خشکی و عدم مصرف قارچ میکوریزي به مقدار 8/5میکرومول گلوکز بر گرم وزنتر به
دست آمد )شکل .(7همچنین بیشترین مقدار پرولین در تیمار تنش خشکی شدید و مصرف شش درصد
ورمیکمپوست بدست آمد که اختلاف معنیداري با تیمار شاهد عدم مصرف ورمیکمپوست و تنش خشکی شاهد
مشاهده شد که با بالاترین مقدار اختلاف 39/1درصدي داشت )شکل .(9فدین و همکاران ) (1996اعلام کردند که
در طی بروز تنش خشکی حفظ و نگهداري پتانسیل فشار جهت فعال نگهداشتن فتوسنتز و ادامه رشد از طریق
افزایش غلظت املاح محلول در سلول به وجود میآید. کربوهیدرات و پرولین مهمترین این ترکیبات هستند.
دراینبین پرولین بهعنوان یک شاخص براي ارزیابی مقاومت به تنش به شمار میرود. محققین مختلف از جمله
سلطانا و همکاران ) (1999از افزایش میزان پرولین در برنج تحت تنش خشکی خبر دادند. کاولیه ) (1983اعلام کرد
افزایش پرولین در گیاهان تحت تنش درواقع نوعی واکنش از طرف گیاه به کاهش پتانسیل آب در محیط ریشه

 

 

است. در این زمان پرولین با کم کردن پتانسیل اسمزي سلولهاي ریشه شرایط لازم براي جذب آب و عناصر غذایی
را فراهم میکند.
شکل -6نتایج مقایسه میانگین تأثیر متقابل تنش خشکی و قارچ میکوریزي و سطوح مختلف ورمیکمپوست و تنش
خشکی بر روي مقدار پرولین گیاه گندم )حروف مشترك نشاندهنده عدم اختلاف معنیدار است(
شکل -7نتایج مقایسه میانگین تأثیر متقابل تنش خشکی و قارچ میکوریزي و سطوح مختلف ورمیکمپوست و تنش
خشکی بر روي مقدار کربوهیدراتهاي گیاه گندم )حروف مشترك نشاندهنده عدم اختلاف معنیدار است(

 

 

نتیجه گیري کلی
نتایج بهدستآمده در این تحقیق بیانگر نقش مفید و مؤثر کودهاي زیستی در افزایش رشد و عملکرد و شاخصهاي
بیوشیمیایی گیاه گندم میباشد. اگرچه اعمال کودهاي شیمیایی در تغذیه گیاهان بسیار مهم است، اما با توجه به
مصرف بیرویه و اثرات تخریبی آنها بر خاكهاي زراعی نیاز به اصلاح مصرف آنها ضروري است. استفاده از
کودهاي زیستی بهعنوان راه حل بسیار مناسب میتواند در کاهش مصرف کودهاي شیمیایی مؤثر باشد. براساس
نتایج ارائه شده در این تحقیق بیشترین مقدار عملکرد دانه نیز به مقدار 4/22تن در هکتار در تیمار سطح صفر تنش
خشکی و مصرف قارچ میکوریزي و شش درصد ورمیکمپوست به دست آمد و کمترین مقدار نیز به مقدار 2/89
تن در هکتار در تیمار عدم مصرف قارچ میکوریزي و ورمیکمپوست و سطح تنش خشکی شدید به دست آمد.
همچنین بیشترین مقدار پرولین در تیمار تنش خشکی شدید و مصرف شش درصد ورمیکمپوست بدست آمد که
اختلاف معنیداري با تیمار شاهد عدم مصرف ورمیکمپوست و تنش خشکی شاهد مشاهده شد که با بالاترین مقدار
اختلاف 39/1درصدي داشت. این درحالیست که بیشترین مقدار کربوهیدرات در تیمار مصرف شش درصد
ورمیکمپوست و سطح تنش خشکی شدید به میزان 10/96میکرومول گلوکز بر گرم وزنتر به دست آمد که با
کمترین مقدار کربوهیدرات در تیمار عدم مصرف ورمیکمپوست و تنش خشکی شاهد اختلاف 26/1درصدي
داشت. پرولین پروتئین تنش نام دارد و تجمع آن در گیاه در شرایط تنش خشکی باعث افزایش مقاومت گیاه به تنش
می گردد. در این تحقیق نتایج نشان داد که ورمی کمپوست و همچنین تلقیح میکوریزي باعث افزایش میزان این
پروتئین در گیاه و درنتیجه افزایش مقاومت به گیاه در شرایط خشکی گردید که نتیجه آن در عملکرد گیاه و اجزاي
عملکردي گیاه مشهود بود. با توجه به نقش مهم کودهاي زیستی در بهبود خصوصیات فیزیکی، شیمیایی، زیستی و
حاصلخیزي خاك تأمین سطوح مناسب این مواد در خاك بهمنظور کاهش مصرف نهادههاي شیمیایی در راستاي
تحقق اهداف کشاورزي پایدار بهمنظور دستیابی به یک عملکرد پایدار ضروري میباشد. نتایج فوق نشان میدهند که
کودهاي زیستی تأثیر معنیداري روي رشد و عملکرد گندم در شرایط تنش خشکی به نظر میرسد که افزایش

 

 

عملکرد عمدتاً به دلیل تولید تنظیمکنندههاي رشد گیاه توسط باکتري و اثر آنها بر رشد ریشه بوده که جذب آب و
مواد غذایی را از خاك بهبود بخشیده است. افزایش در میزان جذب عناصر غذایی توسط گیاه باعث افزایش تجمع
ماده خشک گیاه شد. شرایط تغذیهاي خاك و متعاقب آن، تعادل کاتیون و آنیون و توانایی جذب عناصر در
ریزوسفر، نقش مهمی در ترکیب و مقدار تراوههاي ریشه بهخصوص اسیدهاي آلی، رشد ریزجانداران و تأثیر آنها
بر گیاه میزبان دارد. یافتههاي این تحقیق نشان داد که درمجموع تیمار تلفیق کودهاي زیستی ورمیکمپوستی و
میکوریزي میتوانند بهعنوان راهکاري مفید جهت افزایش رشد و عملکرد گیاهان زراعی و همچنین جایگزینی با
کودهاي شیمیایی در تولید گیاهان زراعی مطرح شوند.
منابع:
Abdel-Fattah, GM, and Asrar A. 2012. Arbuscular mycorrhizal fungal application to improve
growth and tolerance of wheat (
Triticum aestivum L.) plants grown in saline soil. Acta
Physiology Plant, 34: 267-277.
Al-Karaki G, McMichael B and Zak J. 2004. Field response of wheat to arbuscular
mycorrhizal fungi and drought stress. Mycorrhiza, 14: 263-269
Alqarawi AA, Abd Allah EF and Abeer H. 2014. Alleviation of salt-induced adverse impact
via mycorrhizal fungi in Ephedra aphylla Forssk. Journal of Plant Interactions, 9 (1): 802-
810.
Anonymous. 2014. Agricultural products statistics. Crops. Cropping year 2008-2009. (In
Persian)
Anonymous. 2014. World cereal council. Food and agriculture organization (FAO).
Azarmi R, Sharifi Z and Satari MR. 2008. Effect of vermicompost on growth, yield and
nutrition status of tomato (
Lycopersicum esculentum). Pakistan Journal of Biological
Science, 11(14): 1797-1802.
Bates L, Waldren RP and Tear IP. 1973. Rapid determination of free proline for water stress
studies. Soil Science and Plant Nutrition, 39: 205- 207.

 

 

Cavelierl AJ. 1983. Proline and glycin-betain accumulation by Sparina alterniflora L. in
respose to Nacl and nitrogen in a controlled environment. Oecologia, 57: 20- 24.
Darzi, MT, Ghalavand, A and Rejali, F. 2008. Study the effect of mycorrhiza application,
vermicompost and biological phosphate fertilizer on flowering, biological yield and
symbiosis of anise medicinal plant. Iranian Agronomical Sciences Journal, 10(1): 88-109.
(In Persian)
El – Amri SM, Mohamed H, Al –Whaibi H, Abdel-Fattah GM and Siddiqui MH. 2013. Role
of mycorrhizal fungi in tolerance of wheat genotypes to salt stress. African Journal of
Microbiology Research, 7 (14): 1286-1295.
Fedine LS, Popova AV. 1996. Photosynthesis, photorespiration and proline accumulation in
water-stressed pea leaves. Crop Science, 32: 213-220.
Feng G, Zhang FS, Li XL, Tian CY, Tang C and Rengel Z. 2002. Improved tolerance of
maize plants to salt stress by arbuscular mycorrhiza is related to higher accumulation of
soluble sugars in roots. Mycorrhiza, 12: 185 190.
Ghosh DC and Mohiuddin M. 2000. Response of summer sesame (
Sesamum indicum) to
biofertilizer

28 مهر 1397
تعداد بازدید: 707

نظرات

مرورگر شما بسیار قدیمی است!
جهت مشاهده این وب سایت به صورت صحیح، بروزرسانی مرورگرتان ضروری خواهد بود. بروزرسانی مرورگر
×